पढ पढ नानी हो पंडित हौला पढ्न नसके हलो जोतौला।
यस्ता खालका भनाइ म केटाकेटी हुँदा खुबै चल्थे तेह्रथुमको पुरानो गाउँमा जहाँबाट मैले १० कक्षासम्मको पढाइ पूरा गरेको थिएँ। पढ्यो भने सुख पाइन्छ भन्ने थियो मलाई। पढ्ने किन भन्ने कुराको सोझो जवाफ थियो मसँग त्यो बेला। पढ्यो भने हलो जोत्न पर्दैन। पढ्यो भने असारमा पनि हिलामा खुट्टा नहालीकन जुत्ता लगाएर हिड्न पाइन्छ। पढ्यो भने जागीर खान पाइन्छ र गाइभैंसीको गोबर सोर्ने कामबाट मुक्ति मिल्छ। पढ्यो भने काम नगरी, नोकर चाकर राखेर, हाकीम भएर, खुट्टा हल्लाएर खान पाइन्छ। पढ्यो भने मान सम्मान इज्जत सवै मिल्छन्। मैले यी कुराहरु वास्तिविक जिन्दगीमा पनि देखेको थिंए। मैले मेरा स्कुलका साथीहरुसँग लाइनमा बसेर म्याङलुङवाट आएका सिडिओ साब लाइ पुष्प गुच्चा चढाएको थिएँ। मैले सिडिओको नाम त सम्म्कन्न तर वहाँको अनुहारको कान्ति, वहाँले पाएको सम्मान, वहाँका कोमल हात, वहाँसँग आएका प्रहरी र अरु मान्छेको लस्कर, र तिनका घोडा हरुको धमिलो सम्म्कना अम्कै पनि छ।
हामी धान खेतमा आली लगाउँने र वाउसे गर्ने वेलामा सरकारी कर्मचारीहरु विभिन्न खाले नुहाउने सावुनका वास्ना छर्दै मेरा घर छेउको मुलवाटोवाट उकालो ओरालो गर्दा ममा यस्तो ठुलो मान्छे हुन सकिन्छ भन्ने विश्वास पटक्कै थिएन। उनीहरुले वच्चालाई गर्ने व्यावहार पनि मलाइ आलै छ। नहप्काइकन, नम्र भएर ठुला भनाउँदा मान्छेले वोलेको त मैले सुनेकै थिएन। मेरा कान्छा काकाको परिवार सगोलबाट छुट्टिएर मतानमा बस्नुभएको थियो। वहाँको लागी एउटा दुइतलाको खरको छानो भएको घर बनाइसकेको केहि दिनमा एकजना वनको कर्मचारीले थाहा पाएर मेरो अर्कोकाकाको पछि लागे पछि वहाँले घुस दिएको मैले देखेको थिंए। जग्गा नापी भएका वेलामा नापीका हाकिमहरुको सान, उनले खाएको खसी–कुखुरा–घुस, उनका दलबल, घोडा आदि मेरा वाल्यकालका लोभलाग्दा दृष्यहरु हुन्। यस्तै यस्तै कारणले गर्दा मलाइ राम्रो सँग थाहा थियो पढ्ने किन भन्ने कुरा।
मलाई पढेन भने के हुन्छ भन्ने पनि थाहा थियो। पढेन भने हलो जोत्न र गोबर सोर्नु त परिहाल्छ। पढेन भने सवैले हेप्छन्। सानो भइन्छ। मेरा गाउँमा मान्छेहरुले हली गोठालालाई र “तल्लो जाती”लाइ गर्ने व्यावहार पनि मैले राम्रो सँग देखेको थिएँ। हली गोठालाहरुका श्रीमति, छोरा छोरीलाइ अरुले गर्ने व्यवहारलाइ पनि देखेको थिंए। उनीहरुको कुनै मुल्य थिएन। उनीहरुको पिडाको कुनै मुल्य थिएन। पढेन भने उनीहरुकै जस्तो अवस्थामा पनि वाँच्नुपर्ने हुन सक्छ भनेर थाहा थियो। स्कुल नगएर अर्काको घरमा गोठालो बस्ने त होला नी भनेर केटा केटिलाइ वावुआमाले भन्ने चलन थियो। यी कारणहरुले गर्दा पढ्नु जरुरी थियो।
जातीय रुपमा वाहुन सवै भन्दा माथीका, अलि तल क्षेत्री, अनि पानी चल मतवालीहरु र पानी अचल भन्ने चलन थियो। आफ्नो जात भन्दा तलकालाई घृणाको दृष्टिले हेरिन्थ्यो। त्यसै अनुसारले मेरा घरमा विभिन्न जातिलाई उनीहरुको श्रेणी अनुसारको गुन्द्री–पिरा–राडी दिने चलन थियो। खाने कुरामा पनि यस्तै थियो। कसलाइ मिसाएको भात ( मकैको च्याख्ला र धानको चामल), दाल र मोहि दिने अनि कस्लाई धानको भातसीत दुध–घिउ दिने भन्ने कुराहरु मलाइ थाहा थियो। आर्थिक रुपमा पनि गरिब र जातिय हिसाबले पनि गरिब मान्छेहरु दीनहिन ठहराइन्थे। तर जातीय श्रेणीमा तल देखि माथी सम्म नै गर्व गर्ने ठाउँ थियो। मेरो एकजना कामी साथीवाट मैले के थाहा पाएको थिएँ भने दमैलाइ कामीको घर भित्र पस्न दिइदैन रहेछ। त्यसैले दमै भन्दा हामी माथीका हौं भन्ने भावना मेरो कामी साथीमा थियो। यसै गरि मेरो गाउँमा भुजेलहरु आर्थीक रुपमा धेरै नै कमजोर थिए र धेरै जसो गोठाला गोठाली हुन्थे। तर जातिय श्रेणीमा उनी हरुले गर्व गर्ने प्रसस्त ठाउँ थियो किनक उनीहरु दमै कामी सार्की र कहिले कहिले लिम्वु भन्दा माथी ठानिन्थे। क्षेत्रीहरुमा पनि जातिय हिसाबले गर्व गर्ने प्रसस्त आधार थिए किनकी उनीहरु वाहुन वाहेक अरु सवै भन्दा माथी थिए। अनि महाभारत, रामायण, गिता जस्ता किताबमा क्षेत्रीहरुको वर्णन हुने हुनाले उनीहरुको श्रेणी कमजोर थिएन। वाहुन त वाहुन भै हाले। उनीहरुले अरु सवै जातिलाई श्रेणी अनुसारको तल देख्थे।
यसरी एउटाले अर्कोलाई विभिन्न रुपमा तल देख्ने चलन थियो। म अली ठुलो भए पछि तल–माथी/सानो–ठुलो भन्ने कुरा जागिरमा पनि देखें। पियन भन्दा माथी वैदार, वैदार भन्दा माथी मुखीया, मुखीया भन्दा माथी खरदार, अनि खरदार भन्दा माथी शुव्वा, शुव्वा भन्दा माथी अधिकृत, अनि हाकीम। अनि काम पनि त्यहि अनुसारले गर्नु पर्ने। हाकीम भै सके पछि खाली सहि गरे पुग्ने र अरु काम सवै अरु तलकाले गर्ने भएकाले हाकीम हुने भनेको ठुलो सानको विषय रहेछ। जति माथी सम्म पढ्यो उती माथील्लो तहमा पुग्न पाइने र अरुलाई कजाएर खान पाइने। त्यसैले अहिलेका आधुनिक पेण्ट लाउने पुस्तामा पनि पढ्ने किन भन्ने कुराको उत्तर सोम्कै छ – ठुलो र गतिलो मान्छे हुनलाई पढ्ने।
गरिब परिवारका मान्छेले पनि आफ्नो औकात भन्दा धेरै खर्चेर आफ्ना केटाकेटिलाइ वोर्डिङ स्कुलमा, टाढाको राम्रो स्कुलमा राख्ने चलन अहिले बढेको छ। मेरो एक दुइ अभिभावक सँगको कुरा कानीमा वहाँहरुले के भन्नु भयो भने “आफु त अन्धो भइयो भइयो तर यी छोरा छोरीले हाम्रो जस्तो दुःख भोग्नु नपरोस भनेर आफुले अलि दुःखै खपेर पनि वोर्डिङमा पढाएको”। मेरो एउटा भाइले केहि वर्ष अगाडि मोरङको मधुमल्ल्ााको छेउछाउमा वोर्डिङ स्कुल चलाउँथ्यो। कुराकानीको सिलसीलामा उस्ले मान्छे गरिबनै भए पनि अरुका छोरा छोरीले टाइ लगाएर हिंडेपछि आफ्नालाइ पनि टाइ लगाइदिन रहर जाग्ने आषयको कुरा गरेको थियो। मैले अहिले आएर यो कुरामा केहि सत्यता भएको पाएँ। हाम्रो समाजमा पढ्नै भनेकै ठुलो मान्छे हुनलाई हो र ठुलो मान्छे भए पछि शुख पाइन्छ भन्ने विचारले सवैका भित्र राम्रो सँग जरा गाढेको छ।
पढ्ने त पढ्ने तर कुन विषय पढ्ने भन्ने कुरा पनि अहिलेको जल्दोबल्दो मुद्दा हो। पेशाका श्रेणीका हिसाबले डाक्टर, इन्जिनियर, कम्प्युटर साइन्टीस्ट, चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट अव्वल दर्जाका मानिएलान किनकी यीनलाइ पैसा र इज्जतका हिसाबले समाजले माथी देख्छ। समाजका टाठावाठा पैसावालहरुले कि त डाक्टर कित इन्जीनयर बनाउने सपना देख्छन्। यो सपना यी पेशाका उपयोगीताले भन्दा पनि ठुलो मान्छे बन्ने मनसायले देखिएका हुन्छन्। होटलका भाँडा माम्क्ने, सडक सफा गर्ने, रिक्सा चलाउने, ठेला चलाउने, खाली वोतल भेलापार्ने खालका पेशाहरु पैसा र इज्जतका हिसाबले सवै भन्दा तलका ठहर्छन्। समाजले अव्वल दर्जामा राखेका पेशामा लाग्ने चाहाना राख्नु स्वभाविक हो तर कामलाइ माथीको र तलको ठान्ने प्रवृत्तिले एउटा पेशाको मान्छेलाइ अर्को पेशाको मान्छेले हेप्नु चाहिँ हाम्रो सरिरको एउटा अंगले अर्को अंगलाई घृणा गरे जस्तै हो।
हाम्रा सवै काम र पेशाहरु सामाजिक आवस्यकताले जन्माएका हुन्। भाँडामाम्क्ने कामलाइ हामीले तल किन देख्ने किनकी भाँडा माम्केर पनि कोहि मान्छेले आफ्नो श्रीमति छोराछोरीलाइ माया दिएर र माया पाएर हाँसी खुशी बसेको हुन सक्छ। अर्को कुरा के हामीलाइ सफाइको महत्व छैन र? जहिले सम्म हामी हाम्रो मुख लिएर जन्मिन्छौं तहिले सम्म हामीलाइ खानु पर्छ र हामीलाइ सफा भाँडाको आवस्यकता हुन्छ। कल्पना गरौं कि हामी सवैले भाँडा माम्क्ने कामलाइ तलको ठान्यौं र एक दिन मात्र पनि हाम्रा घरका, होटलका भाँडा मामि्कएनन् भने यस्को परिणाम के होला? एक हप्ता सम्म हाम्रा भाँडा मामि्कएन् भने म्कन् के होला? के भाँडा माम्क्ने पेशाले हाम्रो स्वास्थलाइ र हाम्रो आम जीवनमा योगदान दिएको छैन त? यदि छ भने किन हामीले सानु मान्ने? ठीक छ यस पेशाका लागी धेरै सीपको आवस्यकता छैन र पैसा पनि कम्ति मिल्ला। तर पैसा कम मिल्दैमा हामीले त्यो पेशा र त्यो पेशामा लाग्ने मान्छेलाइ हेप्नै पर्छ र? आवस्यकताका हिसावले आँखा र हात कुन महत्वपुर्ण भन्ने प्रश्न आफैमा खोटो छ। आआफ्ना ठाउँमा दुवै महत्व पुर्ण छन् , हातले जति नै घमण्ड गरे पनि देख्न सक्दैन र आँखाले जति नै घमण्ड गरे पनि लेख्न, खन्न, चिजवीज वोक्न सक्दैन। यसैगरी डाक्टरी पेशा र भाँडा माम्क्ने पेशा कुन महत्व पुर्ण भन्दा दुवै आआफ्ना ठाउँमा महत्व पुर्ण हुन्छन् किनकी डाक्टर भएनन् भने पनि विरमीको उपचार हुदैन र भाँडामाम्क्ने मान्छे भएनन् भने पनि हामी फोहोरले पुरीन्छौं।
यसरी हेर्दा ठुला भनाउँदा राष्ट्रपति देखि लिएर सानो भनीदो सडक सफागर्ने मान्छेका आआफ्ना भुमीका हुन्छन्। कुनै एउटा पेशाको अभावमा मात्र पनि हाम्रो समाज लङ्गडो हुन्छ र यो राम्ररी चल्न सक्दैन। तर कुनै पेशााको सीप सिक्न अर्को पेशाको भन्दा वढि समय लाग्न सक्छ। जुन पेशालाइ सिक्न लामो समय चाहिन्छ वा खर्चिलो हुन्छ। त्यो पेशा समात्ने मान्छले वढि ज्याला पाउनु स्वभाविक छ। त्यसैले यहाँ सवै पेशा एकै हुन र सवैले एउटै ज्याला पाउनु पर्छ भन्ने खालको अर्थ लगायो भने फेरी अनर्थ हुन्छ। विभिन्न पेशाले दिने आम्दानी फरक भए पनि हरेक पेशा सामाजिक आवस्यकता भित्रको हो भन्ने कुरा वुम्के पछि हामीले कुनै पनि पेशालाइ घिन मान्न छोडौंला। त्यसैले भाँडा माम्क्ने मान्छेको हिनतावोध र डाक्टरको वडप्पन खाली भ्रमका उपज हुन् र यीनै हाम्रा समाजका घातक सरुवा रोग पनि हुन्।
यदि सवै पेशामा लाग्नेमान्छेहरु उत्तीकै महत्वपुर्ण र ठुला हुन भने किन हामीले यत्रो दुःख गरेर पढि राख्नु पर्यो त भन्ने प्रश्न उठ्छ। पढेर ठुलो मान्छे हुँइदैन भने किन पढ्ने त भन्ने प्रश्न पनि आउला? पढ्ने किन भन्ने कुरा जटिल भए पनि म यो प्रश्नलाइ वुदागत रुपमा अलिकति दकल्च्याउन चाहान्छु।
१. पढ्ने भनेको हाम्रो प्रकृति, हाम्रो समाज, व्यक्तिका नियमहरु थाहा पाउने हो। कुनै पनि चीजको नियम थाहा पाएर के फाइदा हुन्छ त? यदि नियम थाहा पायो भने त्यो चिजलाइ नियस्त्रण गरे मानविय पक्षमा उपयो गर्न सकिन्छ। उदाहरणको लागी आगो लाई लिन सकिन्छ। हामीले आगोको नियम थाहा पाएर सलाई, लाइटर वनाएर आगोलाइ गोजीमा वोकेर हिड्ने भएका छौं। विजुलीको नियमा थाहा पाएर हामीले यस्को विभिन्न प्रयोग गर्न सक्ने भएका छौ। यसै गरि हामीलाइ लाग्ने रोगहरुको नियमका वारेमा हामी जाति धेरै जान्ने हुन्छौं त्यति नै धेरै हामी रोग नियन्त्रण र रोकथाम गर्न सकिन्छ। हरेक विधाहरुको आआफ्नै खाले नियमहरु हुन्छन्। कृषि, भौतिक शास्त्र, रषायन शास्त्र, अर्थ शास्त्र, राजनैतिक शास्त्र जस्ता विषयका नियमहरु जानेर ने हामीले अहिलेको आधुनीक जीवनलाइ सरल वनाउन सकेका छौं। जुनसुकै समस्यालाइ समस्या नमानेर हामीले अध्ययनको विषय वनायौं भने त्यो समस्याको निकासमा पुग्न सकिन्छ। म अर्थशास्त्रको विद्यार्थी भएको हुनाले केहि अर्थशास्त्र भित्रका प्रश्नहरुलाइ राख्न चाहान्छु। जस्तै, मुल्य वृद्धि किन र कसरी हुन्छ? किन कोहि मान्छेलाइ काममा जाँगर छ र कसैलाइ छैन? कसरी मान्छे धनी वा गरिव वन्छन्? किन मान्छे वसाइ हिड्छन्? किन मान्छे अपराध गर्छन्? किन कोहि चीज विज र सेवा सरकारले दिनु पर्छ र कोहि निजि स्तरवाट? किन कोहि कामलाइ दैनिक ज्यालामा भन्दा ठेक्कामा दिन मान्छेहरुले रुचाउँछन्? किन दहेजको चलन नहराएको? यस्ता प्रश्नहरु धेरै हुन्छन्। अर्थशास्त्रका नियमहरु थाहा पाएर हामी यी प्रश्नका उत्तर खोज्न सक्छौं।
२. पढ्ने भनेको कार्यकारण सिध्दान्त पत्ता लगाउने हो। यो पहिलो संग मिल्दो जुल्दो छ। हामीले अध्ययन अनुसन्धानवाट एउटा कुराको ९खबचष्बदभि० प्रभाव अर्को कुरामा कसरी पर्छ भनेर थाहा पाउन सकिन्छ। यस्मा के ले के हुन्छ भनेर जान्ने हो। गरिवीका कारण के हुन? क्यान्सर रोगका कारणहरु के हुन्? भ्रष्टाचारका कारणहरु के हुन्? वाढीका कारणहरु के हुन्? कसैले प्रगति गर्ने वा अधोगति तिर लाग्ने कारण के हुन्? मान्छे वसाईं सर्ने वा विदेशिने कारणहरु के हुन्? यस्मा हामीले कुनै पनि चिजको कारण पत्ता लगाउन प्रयत्न गर्छौं र त्यो कारण अनुसारको समस्याको समाधान खोज्छौं। समान्यतया वास्तवीक संसार हामीले सोचे भन्दा धेरै नै जटिल छ र ति कारणहरु खोज्न पनि त्यतिकै गाह्रो पनि छ। पखालाको कारण खोज्नेहो भने किटाणु, पानी, सरसफाइ, गरिवी, चेतना सवै जोडिन्छन् र ठाउँ र अवस्था अनुसार मुख्य र सहायक कारणहरु पनि छुट्याउनु पर्ने हुन्छ।
३. पढ्ने भनेको कला सिक्ने र कलालाई रुचाउन सिक्ने पनि हो। धेरै जसो कलामा प्रकृतिको र समाजको नक्कल गर्ने काम हुन्छ। संगीत, साहित्य, कला, खेलकुद जस्ता कुराहरुलाइ हामी जन्मिदै रुचाउने भएर आएका भएता पनि उपयुक्त वातावरण नपाउँदा हामीले ती चीजहरुलाई मन पराउन छाड्छौं र फेरी पराउनलाइ करेलो खान सिके जस्तै गरि हामीले सिक्नु जरुरी हुन्छ। यी चीजहरुले हामीलाइ ठुलो सन्तुष्टि दिन्छ र मान्छे उमेरले वुढो भए पनि दिमागमा भने सँधै सिर्जनात्मक भै रहन्छ। जस्ले चित्रवनाउनु, मूर्ति वनाउन, गीत गाउन, वाजा वजाउन, वा कथा उपन्यास लेख्न जानेको छ त्यस्ता मान्छेहरुको जीवन अलि रसिलो हुन्छ। आइन्स्टाइनले भनेका थिए “मान्छे खुशी हुन के चाहिन्छ र, एउटा टेवल, एउटा कुर्सी, अलिकति फलफुल र एउटा भोइलिन भए पुग्छ।
४. पढ्ने भनेको जीवनको लक्ष खोज्ने पनि हो। हामी धेरै जसो अवस्थामा सवै कुरा भएर पनि केहि कुराको कमि भएको महसुस गर्छौं। म यो पृथ्वीमा किन आएँ? मैले यहाँ के गर्नु पर्छ? मलाई के ले सन्तुष्टि दिन्छ? मैले के खोज्दै छु अनि किन खोज्दै छु? यी प्रश्नहरुको जवाफ खोज्न प्रयास गर्नु आफैंमा एउटा पढाई हो।
जव हामी यस्ता पढाइ तिर हाम्रो ध्यान लगाउँछौं, हामी कोहि ठुलो हुन पनि पर्दैन र कोहि सानु हुन पनि पर्दैन। हामीलाइ जस्ता कामले पनि सन्तुष्टि मिल्छ। हामीलाई तुलना गरेर अरु सँगसँगै हिड्ने आवस्यकता रहदैन। खेति किसान गर्नु, पाइलोट भएर हवाइजहाज चलाउनु, हाकीम हुनु, पियन हुनु सवैमा मजा छ। म सानो छँदा गाई भैंसी चराउँदाको, खेतीपाति गर्दाको, धानको दाईं गर्दाको मजा सम्मँ्कदा मलाई त्यो जिन्दगी अहिलेको मेरो जिन्दगी भन्दा कुनै कम थिएन भन्ने लाग्छ। हामीले प्रशंसाको भोकमा ज्यानकै वाजी लगाएर हिमाल चढ्ने साहाशिला मुर्ख मान्छेलाइ त दोसल्ला ओडाएका छौं, भाटाले हानेर लावरको गोल अलिपर पुर्याउने मान्छेलाइ (कृकेट खेलाडि) पनि मनग्गे सम्मान दिएका छौं, आफ्ना व्यावसाय चलाउन नसकेका वा जागिरमा अयोग्य भएर नेता हुन पुगेका मान्छेलाई त रिवन काट्न निम्त्याएका छौ, भने हाम्रा सामाजिक आवस्यकता भित्रका काममा लाग्ने मान्छेहरुलाइ त्यो सम्मान दिन हामीलाइ के को आपत्ति। हामीले ठुलो मान्छे हुने ध्येय नराखी पढ्नेहो भने हामी सवै नै ठुलो मान्छे हुनेछौं। त्यसैले पढ्ने किन र पढाउने किन भन्ने प्रश्नको जवाफ हामी सवैले फेरि एक पटक खोज्नु पर्ने भएको छ । (माइ संसारबाट)
यस्ता खालका भनाइ म केटाकेटी हुँदा खुबै चल्थे तेह्रथुमको पुरानो गाउँमा जहाँबाट मैले १० कक्षासम्मको पढाइ पूरा गरेको थिएँ। पढ्यो भने सुख पाइन्छ भन्ने थियो मलाई। पढ्ने किन भन्ने कुराको सोझो जवाफ थियो मसँग त्यो बेला। पढ्यो भने हलो जोत्न पर्दैन। पढ्यो भने असारमा पनि हिलामा खुट्टा नहालीकन जुत्ता लगाएर हिड्न पाइन्छ। पढ्यो भने जागीर खान पाइन्छ र गाइभैंसीको गोबर सोर्ने कामबाट मुक्ति मिल्छ। पढ्यो भने काम नगरी, नोकर चाकर राखेर, हाकीम भएर, खुट्टा हल्लाएर खान पाइन्छ। पढ्यो भने मान सम्मान इज्जत सवै मिल्छन्। मैले यी कुराहरु वास्तिविक जिन्दगीमा पनि देखेको थिंए। मैले मेरा स्कुलका साथीहरुसँग लाइनमा बसेर म्याङलुङवाट आएका सिडिओ साब लाइ पुष्प गुच्चा चढाएको थिएँ। मैले सिडिओको नाम त सम्म्कन्न तर वहाँको अनुहारको कान्ति, वहाँले पाएको सम्मान, वहाँका कोमल हात, वहाँसँग आएका प्रहरी र अरु मान्छेको लस्कर, र तिनका घोडा हरुको धमिलो सम्म्कना अम्कै पनि छ।
हामी धान खेतमा आली लगाउँने र वाउसे गर्ने वेलामा सरकारी कर्मचारीहरु विभिन्न खाले नुहाउने सावुनका वास्ना छर्दै मेरा घर छेउको मुलवाटोवाट उकालो ओरालो गर्दा ममा यस्तो ठुलो मान्छे हुन सकिन्छ भन्ने विश्वास पटक्कै थिएन। उनीहरुले वच्चालाई गर्ने व्यावहार पनि मलाइ आलै छ। नहप्काइकन, नम्र भएर ठुला भनाउँदा मान्छेले वोलेको त मैले सुनेकै थिएन। मेरा कान्छा काकाको परिवार सगोलबाट छुट्टिएर मतानमा बस्नुभएको थियो। वहाँको लागी एउटा दुइतलाको खरको छानो भएको घर बनाइसकेको केहि दिनमा एकजना वनको कर्मचारीले थाहा पाएर मेरो अर्कोकाकाको पछि लागे पछि वहाँले घुस दिएको मैले देखेको थिंए। जग्गा नापी भएका वेलामा नापीका हाकिमहरुको सान, उनले खाएको खसी–कुखुरा–घुस, उनका दलबल, घोडा आदि मेरा वाल्यकालका लोभलाग्दा दृष्यहरु हुन्। यस्तै यस्तै कारणले गर्दा मलाइ राम्रो सँग थाहा थियो पढ्ने किन भन्ने कुरा।
मलाई पढेन भने के हुन्छ भन्ने पनि थाहा थियो। पढेन भने हलो जोत्न र गोबर सोर्नु त परिहाल्छ। पढेन भने सवैले हेप्छन्। सानो भइन्छ। मेरा गाउँमा मान्छेहरुले हली गोठालालाई र “तल्लो जाती”लाइ गर्ने व्यावहार पनि मैले राम्रो सँग देखेको थिएँ। हली गोठालाहरुका श्रीमति, छोरा छोरीलाइ अरुले गर्ने व्यवहारलाइ पनि देखेको थिंए। उनीहरुको कुनै मुल्य थिएन। उनीहरुको पिडाको कुनै मुल्य थिएन। पढेन भने उनीहरुकै जस्तो अवस्थामा पनि वाँच्नुपर्ने हुन सक्छ भनेर थाहा थियो। स्कुल नगएर अर्काको घरमा गोठालो बस्ने त होला नी भनेर केटा केटिलाइ वावुआमाले भन्ने चलन थियो। यी कारणहरुले गर्दा पढ्नु जरुरी थियो।
जातीय रुपमा वाहुन सवै भन्दा माथीका, अलि तल क्षेत्री, अनि पानी चल मतवालीहरु र पानी अचल भन्ने चलन थियो। आफ्नो जात भन्दा तलकालाई घृणाको दृष्टिले हेरिन्थ्यो। त्यसै अनुसारले मेरा घरमा विभिन्न जातिलाई उनीहरुको श्रेणी अनुसारको गुन्द्री–पिरा–राडी दिने चलन थियो। खाने कुरामा पनि यस्तै थियो। कसलाइ मिसाएको भात ( मकैको च्याख्ला र धानको चामल), दाल र मोहि दिने अनि कस्लाई धानको भातसीत दुध–घिउ दिने भन्ने कुराहरु मलाइ थाहा थियो। आर्थिक रुपमा पनि गरिब र जातिय हिसाबले पनि गरिब मान्छेहरु दीनहिन ठहराइन्थे। तर जातीय श्रेणीमा तल देखि माथी सम्म नै गर्व गर्ने ठाउँ थियो। मेरो एकजना कामी साथीवाट मैले के थाहा पाएको थिएँ भने दमैलाइ कामीको घर भित्र पस्न दिइदैन रहेछ। त्यसैले दमै भन्दा हामी माथीका हौं भन्ने भावना मेरो कामी साथीमा थियो। यसै गरि मेरो गाउँमा भुजेलहरु आर्थीक रुपमा धेरै नै कमजोर थिए र धेरै जसो गोठाला गोठाली हुन्थे। तर जातिय श्रेणीमा उनी हरुले गर्व गर्ने प्रसस्त ठाउँ थियो किनक उनीहरु दमै कामी सार्की र कहिले कहिले लिम्वु भन्दा माथी ठानिन्थे। क्षेत्रीहरुमा पनि जातिय हिसाबले गर्व गर्ने प्रसस्त आधार थिए किनकी उनीहरु वाहुन वाहेक अरु सवै भन्दा माथी थिए। अनि महाभारत, रामायण, गिता जस्ता किताबमा क्षेत्रीहरुको वर्णन हुने हुनाले उनीहरुको श्रेणी कमजोर थिएन। वाहुन त वाहुन भै हाले। उनीहरुले अरु सवै जातिलाई श्रेणी अनुसारको तल देख्थे।
यसरी एउटाले अर्कोलाई विभिन्न रुपमा तल देख्ने चलन थियो। म अली ठुलो भए पछि तल–माथी/सानो–ठुलो भन्ने कुरा जागिरमा पनि देखें। पियन भन्दा माथी वैदार, वैदार भन्दा माथी मुखीया, मुखीया भन्दा माथी खरदार, अनि खरदार भन्दा माथी शुव्वा, शुव्वा भन्दा माथी अधिकृत, अनि हाकीम। अनि काम पनि त्यहि अनुसारले गर्नु पर्ने। हाकीम भै सके पछि खाली सहि गरे पुग्ने र अरु काम सवै अरु तलकाले गर्ने भएकाले हाकीम हुने भनेको ठुलो सानको विषय रहेछ। जति माथी सम्म पढ्यो उती माथील्लो तहमा पुग्न पाइने र अरुलाई कजाएर खान पाइने। त्यसैले अहिलेका आधुनिक पेण्ट लाउने पुस्तामा पनि पढ्ने किन भन्ने कुराको उत्तर सोम्कै छ – ठुलो र गतिलो मान्छे हुनलाई पढ्ने।
गरिब परिवारका मान्छेले पनि आफ्नो औकात भन्दा धेरै खर्चेर आफ्ना केटाकेटिलाइ वोर्डिङ स्कुलमा, टाढाको राम्रो स्कुलमा राख्ने चलन अहिले बढेको छ। मेरो एक दुइ अभिभावक सँगको कुरा कानीमा वहाँहरुले के भन्नु भयो भने “आफु त अन्धो भइयो भइयो तर यी छोरा छोरीले हाम्रो जस्तो दुःख भोग्नु नपरोस भनेर आफुले अलि दुःखै खपेर पनि वोर्डिङमा पढाएको”। मेरो एउटा भाइले केहि वर्ष अगाडि मोरङको मधुमल्ल्ााको छेउछाउमा वोर्डिङ स्कुल चलाउँथ्यो। कुराकानीको सिलसीलामा उस्ले मान्छे गरिबनै भए पनि अरुका छोरा छोरीले टाइ लगाएर हिंडेपछि आफ्नालाइ पनि टाइ लगाइदिन रहर जाग्ने आषयको कुरा गरेको थियो। मैले अहिले आएर यो कुरामा केहि सत्यता भएको पाएँ। हाम्रो समाजमा पढ्नै भनेकै ठुलो मान्छे हुनलाई हो र ठुलो मान्छे भए पछि शुख पाइन्छ भन्ने विचारले सवैका भित्र राम्रो सँग जरा गाढेको छ।
पढ्ने त पढ्ने तर कुन विषय पढ्ने भन्ने कुरा पनि अहिलेको जल्दोबल्दो मुद्दा हो। पेशाका श्रेणीका हिसाबले डाक्टर, इन्जिनियर, कम्प्युटर साइन्टीस्ट, चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट अव्वल दर्जाका मानिएलान किनकी यीनलाइ पैसा र इज्जतका हिसाबले समाजले माथी देख्छ। समाजका टाठावाठा पैसावालहरुले कि त डाक्टर कित इन्जीनयर बनाउने सपना देख्छन्। यो सपना यी पेशाका उपयोगीताले भन्दा पनि ठुलो मान्छे बन्ने मनसायले देखिएका हुन्छन्। होटलका भाँडा माम्क्ने, सडक सफा गर्ने, रिक्सा चलाउने, ठेला चलाउने, खाली वोतल भेलापार्ने खालका पेशाहरु पैसा र इज्जतका हिसाबले सवै भन्दा तलका ठहर्छन्। समाजले अव्वल दर्जामा राखेका पेशामा लाग्ने चाहाना राख्नु स्वभाविक हो तर कामलाइ माथीको र तलको ठान्ने प्रवृत्तिले एउटा पेशाको मान्छेलाइ अर्को पेशाको मान्छेले हेप्नु चाहिँ हाम्रो सरिरको एउटा अंगले अर्को अंगलाई घृणा गरे जस्तै हो।
हाम्रा सवै काम र पेशाहरु सामाजिक आवस्यकताले जन्माएका हुन्। भाँडामाम्क्ने कामलाइ हामीले तल किन देख्ने किनकी भाँडा माम्केर पनि कोहि मान्छेले आफ्नो श्रीमति छोराछोरीलाइ माया दिएर र माया पाएर हाँसी खुशी बसेको हुन सक्छ। अर्को कुरा के हामीलाइ सफाइको महत्व छैन र? जहिले सम्म हामी हाम्रो मुख लिएर जन्मिन्छौं तहिले सम्म हामीलाइ खानु पर्छ र हामीलाइ सफा भाँडाको आवस्यकता हुन्छ। कल्पना गरौं कि हामी सवैले भाँडा माम्क्ने कामलाइ तलको ठान्यौं र एक दिन मात्र पनि हाम्रा घरका, होटलका भाँडा मामि्कएनन् भने यस्को परिणाम के होला? एक हप्ता सम्म हाम्रा भाँडा मामि्कएन् भने म्कन् के होला? के भाँडा माम्क्ने पेशाले हाम्रो स्वास्थलाइ र हाम्रो आम जीवनमा योगदान दिएको छैन त? यदि छ भने किन हामीले सानु मान्ने? ठीक छ यस पेशाका लागी धेरै सीपको आवस्यकता छैन र पैसा पनि कम्ति मिल्ला। तर पैसा कम मिल्दैमा हामीले त्यो पेशा र त्यो पेशामा लाग्ने मान्छेलाइ हेप्नै पर्छ र? आवस्यकताका हिसावले आँखा र हात कुन महत्वपुर्ण भन्ने प्रश्न आफैमा खोटो छ। आआफ्ना ठाउँमा दुवै महत्व पुर्ण छन् , हातले जति नै घमण्ड गरे पनि देख्न सक्दैन र आँखाले जति नै घमण्ड गरे पनि लेख्न, खन्न, चिजवीज वोक्न सक्दैन। यसैगरी डाक्टरी पेशा र भाँडा माम्क्ने पेशा कुन महत्व पुर्ण भन्दा दुवै आआफ्ना ठाउँमा महत्व पुर्ण हुन्छन् किनकी डाक्टर भएनन् भने पनि विरमीको उपचार हुदैन र भाँडामाम्क्ने मान्छे भएनन् भने पनि हामी फोहोरले पुरीन्छौं।
यसरी हेर्दा ठुला भनाउँदा राष्ट्रपति देखि लिएर सानो भनीदो सडक सफागर्ने मान्छेका आआफ्ना भुमीका हुन्छन्। कुनै एउटा पेशाको अभावमा मात्र पनि हाम्रो समाज लङ्गडो हुन्छ र यो राम्ररी चल्न सक्दैन। तर कुनै पेशााको सीप सिक्न अर्को पेशाको भन्दा वढि समय लाग्न सक्छ। जुन पेशालाइ सिक्न लामो समय चाहिन्छ वा खर्चिलो हुन्छ। त्यो पेशा समात्ने मान्छले वढि ज्याला पाउनु स्वभाविक छ। त्यसैले यहाँ सवै पेशा एकै हुन र सवैले एउटै ज्याला पाउनु पर्छ भन्ने खालको अर्थ लगायो भने फेरी अनर्थ हुन्छ। विभिन्न पेशाले दिने आम्दानी फरक भए पनि हरेक पेशा सामाजिक आवस्यकता भित्रको हो भन्ने कुरा वुम्के पछि हामीले कुनै पनि पेशालाइ घिन मान्न छोडौंला। त्यसैले भाँडा माम्क्ने मान्छेको हिनतावोध र डाक्टरको वडप्पन खाली भ्रमका उपज हुन् र यीनै हाम्रा समाजका घातक सरुवा रोग पनि हुन्।
यदि सवै पेशामा लाग्नेमान्छेहरु उत्तीकै महत्वपुर्ण र ठुला हुन भने किन हामीले यत्रो दुःख गरेर पढि राख्नु पर्यो त भन्ने प्रश्न उठ्छ। पढेर ठुलो मान्छे हुँइदैन भने किन पढ्ने त भन्ने प्रश्न पनि आउला? पढ्ने किन भन्ने कुरा जटिल भए पनि म यो प्रश्नलाइ वुदागत रुपमा अलिकति दकल्च्याउन चाहान्छु।
१. पढ्ने भनेको हाम्रो प्रकृति, हाम्रो समाज, व्यक्तिका नियमहरु थाहा पाउने हो। कुनै पनि चीजको नियम थाहा पाएर के फाइदा हुन्छ त? यदि नियम थाहा पायो भने त्यो चिजलाइ नियस्त्रण गरे मानविय पक्षमा उपयो गर्न सकिन्छ। उदाहरणको लागी आगो लाई लिन सकिन्छ। हामीले आगोको नियम थाहा पाएर सलाई, लाइटर वनाएर आगोलाइ गोजीमा वोकेर हिड्ने भएका छौं। विजुलीको नियमा थाहा पाएर हामीले यस्को विभिन्न प्रयोग गर्न सक्ने भएका छौ। यसै गरि हामीलाइ लाग्ने रोगहरुको नियमका वारेमा हामी जाति धेरै जान्ने हुन्छौं त्यति नै धेरै हामी रोग नियन्त्रण र रोकथाम गर्न सकिन्छ। हरेक विधाहरुको आआफ्नै खाले नियमहरु हुन्छन्। कृषि, भौतिक शास्त्र, रषायन शास्त्र, अर्थ शास्त्र, राजनैतिक शास्त्र जस्ता विषयका नियमहरु जानेर ने हामीले अहिलेको आधुनीक जीवनलाइ सरल वनाउन सकेका छौं। जुनसुकै समस्यालाइ समस्या नमानेर हामीले अध्ययनको विषय वनायौं भने त्यो समस्याको निकासमा पुग्न सकिन्छ। म अर्थशास्त्रको विद्यार्थी भएको हुनाले केहि अर्थशास्त्र भित्रका प्रश्नहरुलाइ राख्न चाहान्छु। जस्तै, मुल्य वृद्धि किन र कसरी हुन्छ? किन कोहि मान्छेलाइ काममा जाँगर छ र कसैलाइ छैन? कसरी मान्छे धनी वा गरिव वन्छन्? किन मान्छे वसाइ हिड्छन्? किन मान्छे अपराध गर्छन्? किन कोहि चीज विज र सेवा सरकारले दिनु पर्छ र कोहि निजि स्तरवाट? किन कोहि कामलाइ दैनिक ज्यालामा भन्दा ठेक्कामा दिन मान्छेहरुले रुचाउँछन्? किन दहेजको चलन नहराएको? यस्ता प्रश्नहरु धेरै हुन्छन्। अर्थशास्त्रका नियमहरु थाहा पाएर हामी यी प्रश्नका उत्तर खोज्न सक्छौं।
२. पढ्ने भनेको कार्यकारण सिध्दान्त पत्ता लगाउने हो। यो पहिलो संग मिल्दो जुल्दो छ। हामीले अध्ययन अनुसन्धानवाट एउटा कुराको ९खबचष्बदभि० प्रभाव अर्को कुरामा कसरी पर्छ भनेर थाहा पाउन सकिन्छ। यस्मा के ले के हुन्छ भनेर जान्ने हो। गरिवीका कारण के हुन? क्यान्सर रोगका कारणहरु के हुन्? भ्रष्टाचारका कारणहरु के हुन्? वाढीका कारणहरु के हुन्? कसैले प्रगति गर्ने वा अधोगति तिर लाग्ने कारण के हुन्? मान्छे वसाईं सर्ने वा विदेशिने कारणहरु के हुन्? यस्मा हामीले कुनै पनि चिजको कारण पत्ता लगाउन प्रयत्न गर्छौं र त्यो कारण अनुसारको समस्याको समाधान खोज्छौं। समान्यतया वास्तवीक संसार हामीले सोचे भन्दा धेरै नै जटिल छ र ति कारणहरु खोज्न पनि त्यतिकै गाह्रो पनि छ। पखालाको कारण खोज्नेहो भने किटाणु, पानी, सरसफाइ, गरिवी, चेतना सवै जोडिन्छन् र ठाउँ र अवस्था अनुसार मुख्य र सहायक कारणहरु पनि छुट्याउनु पर्ने हुन्छ।
३. पढ्ने भनेको कला सिक्ने र कलालाई रुचाउन सिक्ने पनि हो। धेरै जसो कलामा प्रकृतिको र समाजको नक्कल गर्ने काम हुन्छ। संगीत, साहित्य, कला, खेलकुद जस्ता कुराहरुलाइ हामी जन्मिदै रुचाउने भएर आएका भएता पनि उपयुक्त वातावरण नपाउँदा हामीले ती चीजहरुलाई मन पराउन छाड्छौं र फेरी पराउनलाइ करेलो खान सिके जस्तै गरि हामीले सिक्नु जरुरी हुन्छ। यी चीजहरुले हामीलाइ ठुलो सन्तुष्टि दिन्छ र मान्छे उमेरले वुढो भए पनि दिमागमा भने सँधै सिर्जनात्मक भै रहन्छ। जस्ले चित्रवनाउनु, मूर्ति वनाउन, गीत गाउन, वाजा वजाउन, वा कथा उपन्यास लेख्न जानेको छ त्यस्ता मान्छेहरुको जीवन अलि रसिलो हुन्छ। आइन्स्टाइनले भनेका थिए “मान्छे खुशी हुन के चाहिन्छ र, एउटा टेवल, एउटा कुर्सी, अलिकति फलफुल र एउटा भोइलिन भए पुग्छ।
४. पढ्ने भनेको जीवनको लक्ष खोज्ने पनि हो। हामी धेरै जसो अवस्थामा सवै कुरा भएर पनि केहि कुराको कमि भएको महसुस गर्छौं। म यो पृथ्वीमा किन आएँ? मैले यहाँ के गर्नु पर्छ? मलाई के ले सन्तुष्टि दिन्छ? मैले के खोज्दै छु अनि किन खोज्दै छु? यी प्रश्नहरुको जवाफ खोज्न प्रयास गर्नु आफैंमा एउटा पढाई हो।
जव हामी यस्ता पढाइ तिर हाम्रो ध्यान लगाउँछौं, हामी कोहि ठुलो हुन पनि पर्दैन र कोहि सानु हुन पनि पर्दैन। हामीलाइ जस्ता कामले पनि सन्तुष्टि मिल्छ। हामीलाई तुलना गरेर अरु सँगसँगै हिड्ने आवस्यकता रहदैन। खेति किसान गर्नु, पाइलोट भएर हवाइजहाज चलाउनु, हाकीम हुनु, पियन हुनु सवैमा मजा छ। म सानो छँदा गाई भैंसी चराउँदाको, खेतीपाति गर्दाको, धानको दाईं गर्दाको मजा सम्मँ्कदा मलाई त्यो जिन्दगी अहिलेको मेरो जिन्दगी भन्दा कुनै कम थिएन भन्ने लाग्छ। हामीले प्रशंसाको भोकमा ज्यानकै वाजी लगाएर हिमाल चढ्ने साहाशिला मुर्ख मान्छेलाइ त दोसल्ला ओडाएका छौं, भाटाले हानेर लावरको गोल अलिपर पुर्याउने मान्छेलाइ (कृकेट खेलाडि) पनि मनग्गे सम्मान दिएका छौं, आफ्ना व्यावसाय चलाउन नसकेका वा जागिरमा अयोग्य भएर नेता हुन पुगेका मान्छेलाई त रिवन काट्न निम्त्याएका छौ, भने हाम्रा सामाजिक आवस्यकता भित्रका काममा लाग्ने मान्छेहरुलाइ त्यो सम्मान दिन हामीलाइ के को आपत्ति। हामीले ठुलो मान्छे हुने ध्येय नराखी पढ्नेहो भने हामी सवै नै ठुलो मान्छे हुनेछौं। त्यसैले पढ्ने किन र पढाउने किन भन्ने प्रश्नको जवाफ हामी सवैले फेरि एक पटक खोज्नु पर्ने भएको छ । (माइ संसारबाट)
0 comments:
Post a Comment